Al vaker is uit de monden van Joop van den Ende en Erwin van Lambaart opgetekend dat 'The Lion King' eigenlijk te groot en te duur is voor Nederland. De productie zou jaren moeten draaien om rendabel te zijn. In eerste instantie kreeg Van den Ende bij Disney zelfs nul op het rekest als het ging om het uitbrengen van een Nederlandse versie die slechts anderhalf tot twee jaar zou gaan spelen. "We hebben doorgezet en ik ben er trots op dat we nu een productie kunnen brengen waarbij maar liefst zeven van de originele creatieven van de Broadway-productie betrokken zijn. Het is dus niet zo dat Disney een licentie afgeeft en vervolgens een rekening richting Nederland stuurt." Er wordt benadrukt dat het voor het eerst is in Nederland dat een open-eind productie acht voorstellingen per week speelt. Ook heeft het Van den Ende-concern al vier jaar geld opzij gezet om te zorgen dat de prijs van de toegangskaarten gedrukt kan worden. "Niet dat een kaartje goedkoop is, maar het Nederlandse publiek betaalt niet zoveel als het Broadway-publiek (ca. 100 dollar) terwijl ze wel dezelfde grootschalige productie te zien krijgen. Pride Rock wordt hier straks niet, zoals in de reisversie van de musical, het toneel opgereden. Nee, hij komt echt uit de grond omhoog draaien." Net als bij elke nieuwe productie wordt ook het Fortis Circustheater weer onder handen genomen. "De kelder onder het toneel wordt 2 meter uitgegraven, er komen extra kleedkamers, er moeten werkplaatsen komen voor de maskers, kleding, etc, er komen nieuwe trekken, de zaalindeling wordt weer volledig bekeken, de kleur van de foyers wordt anders, er komt een nieuw restaurant met een eigen ingang, een nieuw beeld voor de deur en tenslotte komen er mooie grote bomen op het plein, een cadeau van de gemeente Den Haag. Het 100-jarige Fortis Circustheater wordt een diamant die het publiek tegemoet glinstert."

De cast wordt verteld dat mensen maanden lang sparen om de voorstelling te kunnen zien. Na lang wachten zitten die mensen eindelijk in het theater en dat is het moment dat ze de mooiste show van hun leven te zien moeten krijgen. Voor de cast betekent dat, dat er elke avond opnieuw van ze verwacht wordt dat er een topproductie op de planken wordt gezet. De enige manier waarop dat volgens Van den Ende kan, is als de cast onderling een goede band opbouwt. De Nederlandse castleden moeten de acteurs uit 10 andere landen, o.a. Zuid-Afrika, Brazilie en Japan, wegwijs maken in ons land maar ook interesse tonen in de culturen van hun medespelers.

Na een korte uitleg van Thomas Schumacher over de periode voorafgaand aan de musical ("Ik vond het idee belachelijk, maar mijn chef maakte me duidelijk dat hij me niet vroeg wat ik ervan vond om van 'The Lion King' een musicalversie te maken. Hij zei me dat ik het moest doen.") is het de beurt aan Julie Taymor, de vrouw die de sleutel heeft gevonden om de succesvolle animatiefilm om te zetten naar een verhaal dat op een toneel verteld kan worden. "Je kan niet de film op een toneel uitvoeren maar je kan in het theater wel veel poëtischer en suggestiever te werk gaan. Als mensen in het theater zitten, weten ze toch wel dat het allemaal niet echt is. We hebben dus de mogelijkheid om het verhaal te vertellen en tegelijkertijd te laten zien hoe we het vertellen. In 'The Lion King' zie je heel vaak wat ik noem een 'Double Event'. Je ziet elke karakater twee keer,: de pop of het masker én de acteur. Bij film en tv werkt dat niet, maar in het theater komt daardoor juist de menselijkheid van de dieren heel goed over. De kunst ligt in de manipulatie. Als je dat goed doet, hoeven de leeuwen niet op 4 poten te lopen om het publiek te laten geloven dat het leeuwen zijn. Datzelfde geldt voor de miniaturen: het publiek weet toch wel dat die stok uiteindelijk bij een poppenspeler uitkomt, dus waarom zou je die persoon verbergen?"

De Nederlandstalige primeur van 'Alles ademt en leeft'

Ronduit komisch is de presentatie van Martine Bijl, vertaler van de musical: "Iedereen vertelde me dat u benieuwd bent waarom de musical een andere vertaling krijgt dan de film. Volgens mij heeft u hier nog geen moment over nagedacht, maar ik zal het toch even uitleggen. Het vertalen van een film is voor iedere vertaler een ramp. Je moet niet alleen letten op de tekst maar ook of deze lipsynchroon is. Bij musical geldt dat niet, dan is iedereen vanzelf lipsynchroon met zichzelf. Je bent als vertaler dus veel vrijer. Het belangrijkste is dat de vertaalde tekst makkelijk en mooi zingbaar is. Niemand zit erop te wachten om een lange uithaal te moeten maken op het woord 'herfst'. Ik ga er altijd vanuit dat je niet enkel de ene taal in de andere taal omzet. Je zet een voor het ene land geschreven tekst om in een tekst die geschikt is voor een ander land. In 'The Lion King' zitten zoveel woordspelingen dat ik zeker weet dat de broer van Seth Gaaikema in Amerika woont. Die woordgrapjes kan je niet letterlijk omzetten. Het nadeel is dat je vervolgens de vertaling weer uit moet leggen aan de Amerikanen. Daar heb ik erg onder geleden. Hoe leg je aan een Amerikaan uit wat de grap is achter 'de kakkerlakken poepen'? Op een gegeven zat ik ze te vertellen dat we die beestjes in Nederland shitty-bugs noemen!"

"Het vertalen van 'the circle of life' was erg lastig. Wij hebben het niet over 'de cirkel van het leven'. 'De cirkel is rond' zeggen we wel, maar dat werkt ook niet. Het betekent dat iets af is en het gaat er juist om dat het steeds maar doorloopt. Bij het woord 'kringloop' moet ik altijd denken aan wc-papier, dus dat moesten we ook maar niet doen. Je bepaalt altijd eerst de essentie van wat de schrijver wil zeggen en dan gebruik je andere woorden en beelden om die essentie in het Nederlands weer te geven. Uiteindelijk is het geworden 'alles ademt en leeft'. Wie dat niet mooi vindt, kan de pip krijgen. Het heeft me een jaar van mijn leven gekost! Maar dat is niet erg. Ik wilde 'The Lion King' zo graag vertalen, dat ik het desnoods gratis zou hebben gedaan! Maar dat vertel je natuurlijk pas achteraf."

Dat we van 'Alles ademt en leeft' niet Bijl's pip hoeven te krijgen, blijkt als Nomvula Dlamini (Rafiki) met het complete ensemble het openingsnummer ten gehore brengt. Dit keer horen we niet, zoals bij het Jubileumgala van afgelopen maandag, de Hamburg Cast, maar de internationale mix van stemmen zoals ze straks in het Circustheater te horen zijn. Het is natuurlijk geen verrassing dat er op het nummer een staande ovatie volgt, maar verdiend is hij wel.

Etiënne Poeder & Carolina Dijkhuizen (Foto Govert de Roos)

Na de ceremoniële aansnijding van de taart zat het officiële gedeelte erop, maar Musical Fan had toch nog wat vragen. Veel bezoekers van Musical Fan hebben de musical namelijk al in Londen gezien. Waarom zouden zij de Nederlandse versie moeten gaan zien? Van den Ende en Lambaart benadrukken beide dat je een musical pas goed begrijpt als je hem in je moerstaal ziet en hoort. Van Lambaart: "Het komt op een andere manier bij je binnen, veel directer. Een andere reden is dat ik 'The Lion King' nu bijna dertig keer gezien heb en nog steeds ontdek ik nieuwe dingen. Het is visueel zo overweldigd dat je niet alles in een keer meekrijgt". Van den Ende doet een meer chauvinistischer beroep op de fans: "Iedere musicalfan zou trots moeten zijn dat een productie als 'The Lion King' in Nederland te zien is. Dat lijkt me een belangrijker reden om hem te gaan zien. Daarnaast moet je een musical in je eigen taal zien om alle nuances mee te krijgen. Na een musical in het Engels gezien te hebben, snap je natuurlijk wel het centrale verhaal, maar wie zegt dat' ie een voorstelling helemaal begrijpt, die jokt!"

Van den Ende reageert heftig op de suggestie dat 'The Lion King' na '3 Musketiers' een stapje terug zou zijn: "Dat is zo'n verkeerde gedachte! Natuurlijk is een eigen productie het moeilijkste dat je kan doen, maar nu hebben we de kans om met grote internationale talenten te werken. Kijk, ik hoef niet meer werken, dus ik doe enkel dingen die ik echt wil. Als je kijkt naar de mensen met wie we nu werken, dan kunnen we zoveel van ze leren. En daar hou ik van, werken met mensen waar ik iets van kan leren." Van Lambaart voegt toe: "Elke productie is een uitdaging. Volgend seizoen brengen we meer producties dan ooit maar elk project heeft iets uitdagends. We doen het namelijk niet enkel voor het geld. Joop en ik moeten iets met een productie hebben anders doen we het niet. Maar als we dan eenmaal een productie gaan doen, dan willen we natuurlijk wel zoveel mogelijk mensen in de zaal hebben. We blijven tenslotte wel een commercieel bedrijf."

Over andere producties die we van het Van den Ende concern kunnen verwachten zegt Van Lambaart: "Voor Broadway zijn we momenteel bezig een nieuwe, multiculturele toneelversie te maken van 'The Wiz'. Daarnaast staan nog steeds 'Hairspray', 'The Producers' en de Nederlandse producties 'Ciske de Rat' en 'Rooie Sien' op de lijst. 'De Vliegende Hollander'? Daar is een eerste presentatie van geweest en eerlijk gezegd ligt het aan de agenda's van Joop en mij dat een tweede presentatie nog niet heeft plaatsgevonden." Als van den Ende wordt gevraagd wanneer we Disney's 'Beauty & The Beast' kunnen verwachten, zegt hij glimlachend: "We zijn met Disney in gesprek. We gaan hem eerst eind dit jaar in Milaan doen en daarna zien we wel verder. Voor de Nederlandse cast zo ik graag een mix willen hebben van theater en tv. Ik zou graag zien dat Carlo Boszhard een rol zou krijgen. Ja, ook daar is dus al over nagedacht." De conclusie dat 'Beauty & The Beast' binnen enkele jaren in een Nederlandse versie te zien zal zijn, ligt voor de hand.

De openingsscène van 'The Lion King' (Foto Ralf Brinkhoff)

Door het door haar ontwikkelde concept voor de musical, de regie en het ontwerp van veel van de maskers, poppen en kostuums wordt Julie Taymor ook wel de moeder van 'The Lion King' genoemd. Aan haar eerdere uitleg voegde ze toe: "Een belangrijk thema in 'The Lion King' is de verloren zoon. Een jong persoon moet de verantwoordelijkheid op zich nemen om voor zijn familie te zorgen. Simba moet het recht verdienen om koning te worden. Juist in deze tijd waarin er veel opgebroken gezinnen zijn, zegt de musical dat er altijd een reden is om terug te komen. Een ander thema is de dood. Vroeger was veel theater bedoeld om mensen door moeilijke tijden heen te helpen. In het geval van de dood was de troostende boodschap 'zij leven voort in jouw'. Dat zit letterlijk in 'The Lion King'. En natuurlijk is er het thema vriendschap. En macht. Shakespeare schreef veel psychologische plots waarin je die machtstrijd ziet. Er wordt wel gezegd dat het verhaal is gebaseerd op zijn Hamlet. Dat kan best, maar dat was voor mijn tijd. Het concept achter de kringloop van het leven is natuurlijk het allerbelangrijkste thema en ook daar zit weer in verwerkt dat je je plaats in het universum moet zien te vinden. Voor mijzelf is de theatraliteit van het stuk het belangrijkst. Op tv en in film zie je namelijk enkel nog maar realiteit. Reality tv is ontwikkeld in Nederland en waarschijnlijk nog door Joop ook. 'The Lion King' viert de kunst van suggestie. Als je bijvoorbeeld een stuk als Hamlet een tweede, derde of vierde keer gaat zien, dan ga je niet enkel voor het stuk. Je kijkt dan vooral hoe ze het stuk op de planken zetten. Dat 'hoe', dat is de kunst van het theater maken en dat laten wij nadrukkelijk zien in 'The Lion King'.

Toen Taymor werd gevraagd voor 'The Lion King', had ze de film nog nooit gezien. Doordat ze zich bezig hield met opera en andere grote kunsten, zijn ook andere voorstellingen uit het entertainment-genre aan haar voorbij gegaan. "'Cats' heb ik nooit gezien, maar wat ik ervan weet is dat 'Cats' enkel over katten ging. In 'The Lion King' zit een veel grotere diversiteit aan dieren, van enorm groot tot minuscuul klein. Daardoor gebruiken wij veel meer theatertechnieken. Doordat Rafiki als enige niet dat 'Double Event' heeft, is zij het meest menselijke karakter. Waarschijnlijk lijkt ze daarom van alle karakters in onze show nog het meeste op de katten in 'Cats'." Op de vraag of het haar niet stoort dat aandacht altijd uitgaat naar de vormgeving van de karakters en niet naar de regie, antwoord ze: "De poppen, de maskers, de kostuums en het décor zijn de regie! Het is allemaal één. Dus nee, dat zit me niet dwars. Bovendien heb ik thuis een hele fijne Tony Award staan... voor de regie!"

Natuurlijk zijn we ook nieuwsgierig naar de favoriete 'The Lion King'-karakters van Taymore, Van Lambaart en van den Ende's. Taymor: "Een favoriet karakter heb ik niet echt. Wel hou ik van het concept van Rafiki. Een favoriete scène heb ik wel: die waarin we de boom zien met Rafiki erin en de graslanden ernaast. Ook in die graslanden zit dat dubbele idee weer: je ziet eerst het gras en daarna de acteurs eronder alsof ze begraven zijn en dienen als voeding voor het gras. Je ziet in een enkel beeld het hele idee achter de kringloop van het leven." Van Lambaart: "Mijn favoriete karakter is Simba omdat ik zijn zoektocht zo mooi vind. De moeilijke reis die hij maakt. Uiteindelijk maakt hij dan toch de juiste keuzes." Van den Ende denkt even na en antwoordt: "Scar! Hij laat zien dat het kwaad altijd verliest. Ik geloof in het goede en dat het goede altijd overwint. Scar kan je zien als de boef in Jan Klaasen en Katrijn. Hij is degene waar je 'boe!' naar roept en daar heb ik de meeste lol in."

Het luipaard als 'Double Event' (Foto Ralf Brinkhoff, montage MdG)

'The Lion King' is vanaf 19 maart 2004 te zien in het Fortis Circustheater in Scheveningen. Meer informatie kan je hier vinden.

Marinus de Graaf 22/01/2004

terug naar boven | afdrukken | bewaren als pdf | als favoriet bewaren