Voor mij was Martine Bijl lange tijd vooral het gezicht op de hoes van een lp (die platte zwarte schrijven, waar muziek op stond) die mijn ouders in huis hadden, iemand die ik - zij het dan van op erg grote afstand - al mijn hele leven ken. Naar die mevrouw toestappen en haar enkele vragen stellen over het vak van vertaler vergde dan ook het samenrapen van al mijn moed en het uitkiezen van het mooiste paar stoute schoenen dat ik bezit. Een gesprekje over dezelfde soort ouderwetse dictafoon die wij schijnen te gebruiken, breekt echter meteen al het ijs op de eerste repetitiedag van "Beauty and the Beast" in Amsterdam. Dat mevrouw Bijl bovendien een handje toesteekt bij het verwisselen van de batterijen zet de dooi definitief in.

Blij dat de klus geklaard is?
"Nou, blij... Kijk, ik zeg altijd wel dat ik er van wakker lig - en dat is ook écht zo als ik iets niet kan bedenken - maar ik vind het ook ontzettend leuk. Ik ben natuurlijk blij als het klaar is, omdat ik dan weer een beetje beter slaap en omdat ik hoop er veel complimentjes voor te krijgen (lacht). Maar ik vind het zó leuk, dat ik het ook niet erg vind om er van wakker te liggen."

Is het voor u nu ook afgelopen, of wordt er nog op u gerekend tijdens de repetities?
"Er wordt nog op mij gerekend, zeker in de eerste twee weken. Dan wordt er echt gelezen, vaak rond een tafel, zonder dat er rondgestapt of geacteerd wordt - zodat ze de tekst echt begrijpen. Vooral bij 'Beauty and the Beast' is het wel de bedoeling dat ik er bij zit, omdat de regisseur (Glenn Casale, mf) een Amerikaan is. En je kan veel van hen zeggen, maar Nederlands spreken ze niet. Hij weet natuurlijk wel wat er staat, maar toch is het zo dat wij in Nederland dingen anders zeggen. En dat moet ik hem dan uitleggen."

Moet u dan ook nog veel veranderen, bijvoorbeeld zinnen die de acteurs moeilijk kunnen zeggen of zingen?
"Ja. Soms heb je wel eens een acteur die meteen begint te zeuren dat hij iets niet kan uitspreken of zingen. Het is natuurlijk zo dat ik heb geacteerd én gezongen, dus weet ik al heel goed wat ze wel en niet kunnen. En dan zeg ik altijd: (als een schooljuf) 'Eerst proberen!' Als het beter kon, dan had ik zo wel opgeschreven, want ik heb er lang over gedaan. Maar als ze problemen blijven hebben, moet ik er natuurlijk wel wat aan doen. Ik wil de mensen niet ongelukkig maken."

Terug naar de schrijftafel dan. Hebt u al grote stukken moeten herwerken?
"Het zijn meestal puntjes en komma's. Of ze zeggen dat ze niet zoveel woorden in zo'n korte tijd kunnen proppen. Vooral in deze musical is er ook heel veel gesproken tekst op muziek. Underscore heet dat. En dat moet je timen. Maar als ík het in die tijd kan zeggen, betekent dat nog niet dat ook de acteur dat kan. En dan zeggen ze wel eens: 'Kan je niet de helft er uit halen, want ik red het niet in die tijd'. Dan moet dat gewoon."

Werkt u chronologisch? Begint u bij de allereerste letter en eindigt u met de laatste?
"Nou, als ik ga zitten, dus echt achter mijn tekstverwerker, dan doe ik dat. Ik vind het leuk om zo te werken, omdat je dan steeds weer iets verrassend hebt. Heb je net een scène gehad, dan zie je plots 'Ah, een liedje!' En dan weer 'Ah, een leuk scènetje!' Of net niet, maar daar moet je ook doorheen. Maar het is natuurlijk zo dat je er de hele dag mee rondloopt en soms denkt: 'Hoe zou ik dat liedje aanpakken?', en dan is er natuurlijk geen sprake meer van chronologie."

Legt u zichzelf ook de discipline op om aan uw tekstverwerker te gaan zitten, of wacht u gewoon tot 'de muze' komt?
"De muze komt zelden. Ze moet erg wakker geschud worden (lacht). Ik denk dat Tom Lanoye (Vlaamse auteur, mf) eens gezegd heeft, dat schrijven zitvlees is. En dat is ook zo."

Dit is de derde Disney-musical die u vertaalt, na "Aida" en "The Lion King". Merkt u op den duur een idioom, een soort stijl die telkens in de tekst terugkeert?
"Nee. Je ziet wel telkens aan de 'grootsheid' en de kostprijs van het stuk dat Disney er achter zit. Maar Tim Rice schrijft natuurlijk een ander soort teksten dan Howard Ashman, die het merendeel van 'Beauty and the Beast' heeft geschreven. Het zijn alle drie ook totáál andere voorstellingen."

Hoeveel vrijheid permitteert u zich als u de teksten van Howard Ashman of Tim Rice in het Nederlands omzet?
"Kijk, ik vind dat ik me niet veel vrijheid permitteer, in die zin dat ik altijd kijk wat de auteur wil zeggen. En dan zeg ik dat ook in mijn vertaling. Alleen is het meestal zo dat ik het helemaal op een andere manier moet formuleren. Want je krijgt natuurlijk nooit een mooie Nederlandse vertaling, als je je gaat houden aan de plaats waar een zin staat of de manier waarop iemand iets zegt in het Engels. Gelukkig heb ik van Disney intussen ook wel voldoende vertrouwen gekregen. Bij 'Aida' moest ik echt nog élke letter verdedigen. Weet je wat erg is? Als je een vertaling hebt gemaakt naar mooi Nederlands wordt dat létterlijk terug vertaald naar het Engels voor Disney. Ver-schrik-ke-lijk! Er zit dan helemaal geen poëzie meer in, of een leuke rijmvondst, álles wat leuk is aan het vertalen. Het is voor mij dan ook altijd erg naar om te zien hoe het naar ze toe gaat (lacht). Maar dat begrijpen zij gelukkig ook wel."

Dus, ook als het om de vertaling gaat, houdt Disney de touwtjes strak in handen?
"Ja, absoluut. Ik kan zéker niet zomaar mijn gang gaan. En dat begrijp ik ook wel. Ze zijn bang dat we zouden zeggen: 'Het zijn toch maar Amerikanen.' Kijk, soms schrijf ik iets 'moedigs' - wat wij in Nederland niet eens meer als moedig zouden beschouwen - en daar schrikken ze dan van. Dan probeer ik ze uit te leggen dat dat woord bij ons geen énkel probleem is. Meestal begrijpen ze dat niet, maar ze accepteren het wel. Zeker als ik zeg dat de mensen er om gaan lachen. Dan is het goed (lacht). Amerikanen willen niets liever dan gelach in de zaal."

Hoe krijgt u dan bijvoorbeeld de zin "Dan zoek ik wel een baantje op het dak van een hotel", gezongen door Zazu in "The Lion King" aan de Amerikanen uitgelegd?
"Dat kan ik niet. Dat zijn woordgrapjes. Of 'de kakkerlak moet poepen' bijvoorbeeld. Zelfs in het Vlaams is dat al weer heel iets anders (lacht). Ik probeer het hen wel uit te leggen, hoor. Dan zeg ik: 'In Nederland hebben we een hotelketen met een toekan op het dak, enzovoort', maar dan is er niets meer aan. Dat is zeker niet het leukste onderdeel van het vertalen voor Disney."

Als vertaler heeft u een dienende functie. Maar u heeft toch ook veel "gecreëerd", als actrice, zangeres, enzovoort. Hoe moeilijk is het dan om een dienende rol te spelen? Want uiteindelijk gaat u toch aan de slag met andermans materiaal.
"Ja. Maar, ik vind dat je toch een eigen 'creatie' maakt. Net omdat je niet bij een vertaalbureau zit, die de boel letterlijk gaat vertalen. Bovendien heb ik het nooit zo belangrijk gevonden om op de voorgrond te treden. Ik ben heel bewust opgehouden met in de schijnwerper te staan, omdat ik het wel gezien had. Ik vind het heel prettig dat ik nu thuis achter een tekstverwerker verborgen mijn werk kan doen. En als ik dan van de acteurs een complimentje krijg van 'we zijn altijd zo blij als jij het vertaalt, want dan kunnen we het goed zingen', ja, dan ben ik alweer he-le-maal tevreden (lacht)."

Het klinkt logisch dat een vertaling goed "zingbaar" moet zijn. Helpt het dan als u zelf ook zangeres bent geweest?
"Dat helpt enorm. Als je muzikaal bent, weet je meteen waar de klemtonen zitten. Als je dat al niet kunt bepalen, tja. Maar ik weet ook, dat als je eindigt op een hele hoge noot je niet makkelijk een 'èèèè' kunt zingen. Dat wéét ik, omdat ik het zelf niet kan. Ik weet hoe dat instrument, die strot, een beetje in elkaar zit. Dát kan iemand die niet zingt niet weten. Die zal ook niet echt beseffen dat je niet al te veel woordjes met veel medeklinkers achter elkaar moet proppen in een snel wijsje. Dan krijgt de acteur het niet meer over zijn lippen."

Is die ervaring ook noodzakelijk?
"'t Is wel bewezen dat het niet noodzakelijk is, want Tim Rice bijvoorbeeld heb je nooit echt kunnen betrappen op onzingbare dingen, die heeft daar dan ook een natuurlijk talent voor. Maar het komt wel eens voor dat ik denk: 'Nou, die meneer weet echt niets af van klemtonen of van wat een zanger kan.' En dan vind ik het gewoon lelijk."

Ik heb het gevoel dat Nederlands een heel moeilijke taal is om de poëzie, die vaak in de Engelse teksten vervat zit, over te brengen.
"Het hangt er van af hoeveel vrijheid je hebt. Ik vind dat er heel mooie, poëtische teksten geschreven zijn in het Nederlands. Als je natuurlijk de poëzie van Tim Rice hebt en je moet daarmee aan de slag, ben je meer gebonden. Als je dan de vrijheid krijgt om min of meer een nieuw stuk te schrijven waarin je de gedachtegang en de poëtische aanpak van de oorspronkelijke schrijver bewaart, dan is Nederlands een hele mooie taal. Maar het blijft een feit dat men in het Engels zes lettergrepen kan zeggen waar wij er twaalf voor nodig hebben. Dus dan moet ik er gewoon zes weglaten."

En dat is vakmanschap.
"Ja, en ook véél inspiratie om er een andere draai aan te kunnen geven. Of toch tenminste om via een ander zijstraatje op dezelfde hoofdweg te komen."

Hoe belangrijk is een rijmwoordenboek?
"Héél belangrijk! Trouwens, ie-der-een die schrijft heeft dat. Dat betekent niet dat je daarin bladert en zegt: 'Oh, dat rijmt, dus ga ik dat gebruiken.' Maar er zijn zoveel dingen waar je vanzelf niet zou opkomen en die je toch enorm in de goede richting helpen. Soms vind je er zelfs een hele zin door. Dus, ja, mijn rijmwoordenboek staat constant op mijn bureau."

Hoelang bent u nu eigenlijk bezig geweest met "Beauty and the Beast"?
"Uiteraard zit ik niet van negen tot vijf te vertalen, maar ik ben er toch vijf, zes maanden mee bezig geweest. Als ik iets heb gedaan, laat ik het graag drie weken liggen, om daarna te zien of ik het nog steeds goed vind. Vaak wil ik er dan toch nog wat aan doen."

Aan de oppervlakte zijn "Beauty and the Beast" en "The Lion King" kindervertellingen, maar bijvoorbeeld achter "Beauty" zit een hele rijke geschiedenis. Probeert u zich daar dan ook in te verdiepen?
"Ja. Ik heb echt álles in huis gehaald wat ik over 'Beauty and the Beast' kon vinden, en dat was heel wat. Ga maar eens surfen op het internet, het houdt niet op. Nu, iedereen weet natuurlijk wel dat 'Beauty and the Beast' ook over andere dingen gaat dan alleen maar 'schoonheid zit vanbinnen'. En ook 'The Lion King' is veel rijker: dat is in wezen een koningsdrama! Ik vind het altijd een voordeel als - hoe groot de musical ook is - je het verhaal in drie zinnen kunt vertellen. Bij 'The Lion King' heb je 'n koning, zijn jaloerse broer en die broer wil de troon en het zoontje loopt in de weg. Dat is pure 'Hamlet'. Maar Ik heb er niet over nagedacht, dus vraag me niet om 'Beauty and the Beast' in drie zinnen te vertellen (lacht)."

Een hele generatie is opgegroeid met de vertalingen van de tekenfilmversies van "The Lion King" en "Beauty and the Beast". Uiteraard krijg je dan ook opmerkingen als: "Zo was het in de tekenfilm niet". Houdt u daar rekening mee, of houdt u zich zover mogelijk van de tekenfilms?
"Kijk, natuurlijk kenden alle fans de tekenfilmvertaling van 'The Lion King', maar de voorstelling was zo volstrekt anders. De personages waren wel dezelfde, maar de pakken en de vormgeving waren zo verpletterend nieuw. Bovendien was het nadeel van 'The Lion King' dat je meer dan de helft toch niet kon verstaan (lacht zuur). Dat doet mij veel verdriet, en dan druk ik mij nog zachtjes uit. Maar ja, je krijgt natuurlijk zo'n overdonderend geweld over je heen en bovendien zitten er in de voorstelling zestien Zuid-Afrikanen, die hun eigen ding weliswaar fantastisch doen, Filippijnen en noem maar op. Nomvula (Dlamini, mf) die Rafiki speelt, heeft met veel pijn en moeite fonetisch een béétje Nederlands geleerd. Maar ik verstond er geen woord van, geen woord, en ik had er zo mijn best voor gedaan. Nee, dat vond ik helemaal niet leuk (lacht)."

Maar heeft u dan de keer daarop niet de neiging om "wat minder uw best te doen", bijvoorbeeld bij ensemblenummers?
"Nee, dan ga ik hooguit meer drammen, dat er wat beter aan de verstaanbaarheid wordt gewerkt. Ik kan het niet afhaspelen. Daar ben ik niet geschikt voor. Ook al verstaat niemand een woord, dan nog doe ik mijn best, voor mijzelf. En voor op het cd-boekje, natuurlijk (lachje)."

Heeft u met regisseur Glenn Casale gepraat over zijn interpretatie van "Beauty and the Beast"? Ik stel die vraag, omdat nogal wat musicalfans ongerust zijn. Het is bijvoorbeeld niet dezelfde versie als op Broadway...
"Nee, maar ik denk dat deze voorstelling iets extra's krijgt en dat het de mensen heel erg gaat meevallen. Het leuke aan Glenn is dat hij het niet alleen beschouwt als een stripverhaaltje. Het is een onbeschrijfelijk mooi, diepgaand en romantisch verhaal over essentiële dingen in het leven. Nou, dat is toch alleen maar mooi meegenomen als je dat erbij krijgt. De aankleding wordt iets anders, dus je moet niet hetzelfde Beest verwachten als op Broadway. Maar zijn kostuum wordt even fantastisch. Ik vond het nadeel van de Broadway-versie trouwens dat je van het gezicht van dat beest nauwelijks iets zag. Het was één grote beer, je had er net zo de slager kunnen zetten. En ik vind het interessant om te zien dat het toch ooit een man was, een mens. Daar stuurt de regisseur op aan, maar ik maak mij sterk dat de mensen niets zullen moeten missen van de humor van Gaston bijvoorbeeld. Het zit er allemaal in, maar met dát tikkeltje extra."

Neemt u elke opdracht aan, of moet u toch voeling hebben met het materiaal. U zit er per slot van rekening toch een half jaar mee in uw hoofd.
"Ja, er zijn dingen waarvan ik denk 'dat moet ik niet doen, daar ben ik niet geschikt voor, want dat vind ik niet leuk'. Omdat ik te oud ben, of omdat ik er geen voeling mee heb. 'Saturday Night Fever' bijvoorbeeld had ik niet moeten vertalen, want daar heb ik niet veel mee, begrijp je? Ik ben wel bereid om eerst tien keer goed te luisteren en te kijken voor ik nee zeg. Maar goed, je hebt in Nederland per slot van rekening heel wat goede vertalers, Daniël Cohen om er nu maar één te noemen. Er is werk genoeg."

Over werk gesproken: ligt er voor u nu nog werk op de plank of heeft u een lange vakantie?
"Nou, ik heb altijd wel een boel te doen (lacht). Met 'Beauty and the Beast' heb ik best nog wat werk, daarna neem ik wat vakantie, en dan ligt er weer iets nieuws op mij te wachten. Alleen mag ik niet zeggen wát (lacht)."

Ook geen tipje van de sluier?
"Nee, ik mág het niet (lacht). Het is trouwens nog niet eens helemaal zeker." (Zou het misschien 'Mary Poppins' kunnen zijn, mf)

Wat zou u aan een jonge vertaler aanraden?
"Nou, ik heb ook alleen maar een bepaald talent en voor de rest ontzettend hard gewerkt. Volgens mij moet je als vertaler erg veel gedichten en goede vertalingen lezen, ook dingen waar je niets bij voelt. Al lees je een vertaling van Shakespeare door Burgersdijk bijvoorbeeld, zodat je ook eens kennismaakt met moeilijkere teksten. Lees ook eens een toneelstuk, zodat je kunt zien hoe dat naar het Nederlands of het Vlaams is toegetrokken. Mooie liedjes ook, die vertaald zijn. Neem eens het hele werk van Jan Boerstoel of Willem Wilmink door. Lézen, lézen, lézen, dat is de beste raad. Ik zeg niet dat je het dan meteen kan - was het maar waar! Ik ben zeker ook geen Wilmink - maar zo kun je toch van iedereen een krentje meepikken.
Nu, dan héb je al eens wat gemaakt en wil je het aan iemand laten lezen. Stuur die teksten eens op naar mensen van wie je denkt, 'die kan iets voor mij betekenen'. Meestal hebben ze geen tijd, maar een enkele keer wel, en dat loont dan toch de moeite. Ik had het voordeel dat ik al zo lang in het vak zat. Ze hebben mij gevraagd. Daar heb ik ook alleen maar geluk mee gehad."

Maar het is natuurlijk ook gewoon leuk om te doen.
"Vertalen? Oh, er is niets leukers. Ik vind het prettig om niet honderd procent de verantwoordelijkheid te hebben. Als ze het niet mooi vinden, kan ik zeggen: 'Nou, het verhaal deugde niet, maar dat heb ik niet bedacht.' (lacht) Geef mij maar vertalen, dan krijg je het toneel van mij terug."

Johan Depaepe 16/09/2005

terug naar boven | afdrukken | bewaren als pdf | als favoriet bewaren